Từ kinh nghiệm làm nghề đến tư duy Mentor

Khi bắt đầu xây dựng và tối ưu Mentor thời trang, điều quan trọng nhất đối với một Founder thời trang là nhìn thấu cấu trúc vận hành thực tế đằng sau từng quyết định.

Có một thời gian mình nghĩ rằng:

Nếu mình đã từng trải qua một vấn đề, đã trả giá để hiểu nó và biết cách xử lý, thì chỉ cần nói lại câu trả lời cho người khác là mình đã giúp được họ.

Nghe cũng hợp lý.

Mình từng kinh doanh. Từng làm sản phẩm. Từng làm việc với Designer, thợ và xưởng. Từng học kỹ thuật. Từng sai, sửa và trả tiền cho những quyết định chưa tốt.

Khi có người hỏi: “Trường hợp này em nên làm gì?” mình thường trả lời ngay.

Nhưng càng làm việc với nhiều Founder thời trang, mình càng nhận ra:

Biết làm một việc và biết giúp người khác tự làm được việc đó là hai năng lực hoàn toàn khác nhau.

Đó cũng là lúc mình bắt đầu chuyển kinh nghiệm làm nghề sang tư duy Mentor.

Nếu chỉ nhớ 3 điều

Một: Kinh nghiệm của Mentor không thể thay thế bối cảnh của Founder.

Hai: Giải quyết vấn đề thay khách hàng có thể nhanh lúc ban đầu, nhưng chưa chắc xây được năng lực cho họ đi đường dài.

Ba: Mục tiêu cuối cùng của Mentoring không phải để Founder ngày càng phụ thuộc Mentor, mà để họ xây khả năng tự nhìn nhận, tự đánh giá và tự ra quyết định tốt hơn.

Biết làm chưa chắc chỉ lại được cho người khác làm

Người làm nghề lâu năm thường tích lũy rất nhiều thứ dưới dạng trực giác. Nhìn một mẫu và biết ngay nó chưa ổn. Cầm một loại vải và cảm thấy nó không phù hợp.

Nghe Founder kể vài câu đã bắt đầu đoán được điểm nghẽn nằm ở đâu.

Khi mình tự làm việc, trực giác đó có thể rất hữu ích.

Nhưng Mentoring đặt ra một câu hỏi khác:

Làm sao để người đối diện cũng hiểu được vì sao?

Nếu mình chỉ nói: “Mẫu này chưa ổn.” thì Founder biết Queenie nhìn ra vấn đề.

Nhưng họ chưa học được gì để lần sau tự nhìn.

Nếu mình nói: “Đổi xưởng đi.” có thể vấn đề trước mắt được giải quyết.

Nhưng nếu Founder vẫn chưa biết vì sao xưởng hiện tại không phù hợp, rất có thể họ sẽ lặp lại cùng một vấn đề ở xưởng tiếp theo.

Đó là lúc mình nhận ra:

Kinh nghiệm chỉ nằm trong đầu mình chưa phải là thứ có thể chuyển giao.

Muốn giúp người khác, mình phải bóc những điều vốn làm bằng trực giác thành:

cách nhìn → câu hỏi → tiêu chuẩn → logic ra quyết định.

Bẫy đầu tiên của người có kinh nghiệm: muốn giải quyết vấn đề thật nhanh

Khi thấy một Founder mắc kẹt, cách nhanh nhất thường là làm thay.

Brief chưa rõ? => Viết giúp.

Mẫu sai?=> Chỉ luôn chỗ phải sửa.

Không biết chọn phương án nào? =>Chọn giúp.

Không tìm được người làm?=>Giới thiệu luôn một người khác.

Kết quả trước mắt có thể rất tốt. Giúp khách hàng nhẹ đầu. Vấn đề được giải quyết nhanh. Mentor cũng dễ tạo cảm giác: “Chị này biết nhiều thật.”

Nhưng sau một thời gian, mình bắt đầu tự hỏi:

Nếu lần sau Founder gặp một sản phẩm khác mà Queenie không đứng ở đó thì sao?

Nếu họ vẫn phải hỏi: “Chị ơi cái này được chưa?” “Chị ơi em nên chọn cái nào?” “Xưởng nói vậy có đúng không chị?”

thì mình có thể đã giải quyết được công việc, nhưng chưa chắc đã giúp họ xây được năng lực.

Đó là một thay đổi khá lớn trong cách mình hiểu về Mentoring:

Mentor không nên trở thành bộ não thuê ngoài của Founder.

Cùng một vấn đề bề mặt nhưng nguyên nhân có thể hoàn toàn khác nhau

Càng làm việc với nhiều người, mình càng thấy một điều thú vị:

Hai Founder có thể nói cùng một câu: “Em không ra được sản phẩm.”

Nhưng nguyên nhân phía sau có thể khác hẳn. Một người chưa hiểu rõ khách hàng. Một người chưa có phương hướng sản phẩm. Một người có ý tưởng rất rõ nhưng không biết chuyển thành yêu cầu để Designer và thợ hiểu. Một người khác có đủ Designer, thợ, xưởng nhưng không có tiêu chuẩn để duyệt mẫu.

Hay một câu khác: “Em không đủ vốn.”

Có thể họ thật sự thiếu tiền.

Nhưng cũng có thể Founder đang muốn làm quá nhiều mẫu, quá nhiều màu, quá nhiều size ngay từ đầu. Hoặc chưa biết đâu là thứ cần kiểm chứng trước khi bỏ tiền sản xuất.

Biểu hiện giống nhau không có nghĩa nguyên nhân giống nhau.

Từ đó, mình bắt đầu thay đổi cách phản ứng. Thay vì lập tức hỏi: “Bạn muốn làm gì?”

mình quan tâm hơn đến: “Điều gì đang thực sự xảy ra?” “Vấn đề bắt đầu từ đâu?” “Đây là vấn đề thiếu người, thiếu tiền hay thiếu một năng lực ra quyết định?”

Đó là bước chuyển rất quan trọng đối với mình: Từ đưa lời khuyên → sang chẩn đoán vấn đề.

Khi gặp đủ nhiều người, mình bắt đầu nhìn thấy những pattern lặp lại

Người đến với mình có xuất phát điểm rất khác nhau.

Có người mạnh kinh doanh nhưng yếu kỹ thuật.

Có người học Design, sáng tạo tốt nhưng chưa quen nhìn sản phẩm bằng bài toán khách hàng và chi phí.

Có người sở hữu xưởng, rất hiểu sản xuất nhưng khi tự xây Brand lại chưa rõ mình đang phục vụ ai.

Có Founder đã có đội ngũ nhưng tất cả quyết định vẫn phải chạy về chính mình.

Bề ngoài rất khác.

Nhưng càng quan sát, mình càng thấy một số khoảng trống cứ lặp lại:

Founder chưa hiểu đủ khách hàng. Chưa có hướng sản phẩm rõ. Chưa biết chuyển ý tưởng thành yêu cầu. Chưa có tiêu chuẩn để đánh giá. Không biết quyết định nào nên giao và quyết định nào phải giữ. Kinh nghiệm sau mỗi collection cũng chưa được lưu lại thành tài sản để lần sau làm tốt hơn.

Lúc đó mình bắt đầu nghĩ:

Nếu cùng một vấn đề xuất hiện ở nhiều Founder khác nhau, có lẽ mình không nên chỉ tiếp tục giải từng case riêng lẻ. Mình cần hiểu cấu trúc phía sau nó.

Đó cũng là lúc tư duy làm framework bắt đầu xuất hiện trong công việc của mình. Không phải để tất cả Founder làm giống nhau. Mà để họ có một bản đồ đủ rõ trước khi đưa ra quyết định riêng cho Brand của mình.

Kinh nghiệm chỉ nằm trong đầu mình chưa phải là một phương pháp

Mình có thể làm nghề nhiều năm. Nhưng nếu khi được hỏi: “Tại sao chị quyết định như vậy? mà câu trả lời chỉ là: “Làm lâu rồi chị thấy vậy.” thì kiến thức đó vẫn đang phụ thuộc vào mình.

Để Mentoring, mình phải làm thêm một bước.

Những lỗi từng gặp phải trở thành tiêu chuẩn.

Những câu hỏi mình thường dùng để bóc vấn đề trở thành cách chẩn đoán.

Những việc lặp lại nhiều lần được biến thành quy trình.

Những quyết định từng phải trả giá được rút lại thành nguyên tắc.

Đây cũng là điều mình dần hiểu:

Kinh nghiệm nằm trong đầu một người là tài sản cá nhân. Khi được hệ thống hóa đủ rõ để người khác sử dụng, nó mới bắt đầu trở thành phương pháp.

Và quá trình đó khó hơn mình từng nghĩ. Bởi Mentor không chỉ phải biết mình làm gì, mà còn phải biết: Vì sao làm như vậy? Điều gì là nguyên tắc? Điều gì chỉ đúng trong một bối cảnh cụ thể?

Tư duy Mentor của mình thay đổi: từ đưa đáp án sang xây năng lực ra quyết định

Trước đây, mục tiêu thường đơn giản là: Giúp khách hàng giải quyết vấn đề trước mắt.

Bây giờ, mình quan tâm thêm một tầng nữa:

Sau khi giải quyết vấn đề này, Founder đã hiểu thêm điều gì để lần sau tự làm tốt hơn?

Vì vậy có những lúc mình hỏi ngược thay vì trả lời ngay. Có lúc mình thử thách một giả định. Có lúc nói: “Khoan làm tiếp.”

Có lúc để Founder tự chọn giữa hai phương án rồi yêu cầu họ giải thích tại sao.

Không phải vì Mentor không biết câu trả lời. Mà vì đôi khi thứ cần được xây lúc đó không phải một đáp án. Nó là khả năng phán đoán.

Nếu sau Mentoring, Founder vẫn chỉ làm được khi Mentor đứng cạnh, thì đó mới chỉ giải quyết ngọn chưa xong phần gốc.

Vì sao mình ngày càng quan tâm tới “năng lực” hơn “lời khuyên”?

Lời khuyên thường có hạn sử dụng. Một loại vải phù hợp với sản phẩm này chưa chắc phù hợp sản phẩm sau. Một xưởng rất tốt với dòng hàng này chưa chắc phù hợp một dòng hàng khác. Một quyết định đúng khi Brand mới bắt đầu chưa chắc còn đúng khi Brand đã có đội ngũ.

Nhưng nếu Founder có: khả năng nhìn vấn đề, tiêu chuẩn để đánh giá, cách đặt câu hỏi, và logic để ra quyết định, thì hoàn cảnh có thay đổi, họ vẫn có cơ sở để tự xử lý.

Đó cũng là lý do công việc của mình hôm nay không chỉ dừng ở việc “cho lời khuyên về thời trang”.

Mình muốn giúp Founder sở hữu công thức làm nghề và năng lực đọc hiểu sản phẩm.

Không phải để làm thay Designer.

Không phải để trở thành thợ.

Mà để đủ hiểu sản phẩm và dẫn dắt những người giỏi ở từng chuyên môn.

Mục tiêu cuối cùng là sau này Founder không còn cần hỏi Queenie nữa

Trước đây mình từng nghĩ giá trị của người có kinh nghiệm nằm ở việc có nhiều câu trả lời.

Bây giờ mình nghĩ khác.

Một Mentor vẫn cần kinh nghiệm. Vẫn cần chuyên môn. Vẫn phải đủ hiểu để cảnh báo rủi ro, chỉ ra điểm mù và nói “đừng làm” khi cần thiết.

Nhưng giá trị lớn hơn nằm ở việc giúp người đối diện dần biết: tự đặt câu hỏi đúng,mtự nhìn thấy vấn đề, và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Đó cũng là cách mình làm việc với vai trò Fashion Product Development Mentor hiện nay.

Không phải trở thành người mà Founder phải gọi mỗi lần có một quyết định sản phẩm. Mà là giúp họ có cơ sở để tự ra quyết định.

Bởi mục tiêu cuối cùng của Mentoring, với mình, là:

Đến một lúc Founder sẽ không còn cần hỏi: “Queenie nghĩ mình nên làm gì?” — bởi họ đã đủ năng lực để biết mình cần nhìn vào đâu trước khi quyết định.

Đọc tiếp

Bài tiếp theo — Vì sao Queenie không khuyên Founder trở thành Designer?
Founder cần hiểu Design tới đâu để làm chủ sản phẩm mà không biến mình thành người làm thay chuyên môn?

Bài 02 — Vì sao Queenie chọn Product Development?
Vì sao vùng giao giữa Brand – Product – Production trở thành chuyên môn Queenie muốn theo đuổi lâu dài?

Bài 03 — Những lần mình từng trả giá khi làm kinh doanh
Vì sao Queenie đặc biệt quan tâm đến việc giúp Founder giảm những khoản học phí thử sai không cần thiết?

Về tác giả — Đỗ Hạnh Quyên

Đỗ Hạnh Quyên (Queenie) là Fashion Product Development Mentor – Cố Vấn Nghề & Phát Triển Sản Phẩm Thời Trang tại FLOW Incubators. Queenie tập trung giúp Founder, Chủ Shop và Chủ thương hiệu thời trang giảm thời gian, chi phí thử sai và xây năng lực phát triển – đọc hiểu – đánh giá – ra quyết định về sản phẩm thông qua phương pháp DNA BrandX™.